Khi nhắc đến rối loạn tâm thần, nhiều người thường nghĩ ngay đến những biểu hiện rất nặng như hoang tưởng, ảo giác hoặc mất kiểm soát hành vi. Cách hiểu này chưa đầy đủ. Trên thực tế, đây là một nhóm rất rộng, bao gồm từ rối loạn lo âu, trầm cảm đến rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt và nhiều tình trạng khác.
Cố vấn chuyên môn TS Dược Bùi Thị Bình – Trưởng Khoa Dược Trường Đại học Y Dược Thái Bình.
- Hiệu ứng sừng là gì? Vì sao một điểm xấu dễ được che mờ?
- Đau đầu vùng thái dương: Nguyên nhân và cách theo dõi đúng
- Chỉ số AHI là gì? Cách đọc kết quả ngưng thở khi ngủ
Rối loạn tâm thần là gì?
Rối loạn tâm thần được đặc trưng bởi sự thay đổi có ý nghĩa về suy nghĩ, khả năng điều chỉnh cảm xúc hoặc hành vi, thường đi kèm với đau khổ hoặc suy giảm khả năng hoạt động trong những lĩnh vực quan trọng của cuộc sống. Đây là một nhóm gồm nhiều tình trạng khác nhau, không phải một bệnh duy nhất.
Người mắc không nhất thiết phải mất liên hệ với thực tế. Nhiều rối loạn chủ yếu biểu hiện bằng buồn bã, lo lắng, giảm năng lượng hoặc thay đổi hành vi. Cần phân biệt sức khỏe tâm thần với rối loạn tâm thần.
Sức khỏe tâm thần là trạng thái giúp con người đối phó với áp lực, học tập, làm việc và tham gia vào cộng đồng. Một người có thể trải qua căng thẳng hoặc buồn bã mà chưa mắc rối loạn. WHO xem sức khỏe tâm thần là một trạng thái liên tục, có thể thay đổi theo hoàn cảnh và từng giai đoạn cuộc sống.
Những loại rối loạn tâm thần thường gặp
Có nhiều nhóm rối loạn khác nhau. Phân biệt rõ ràng các nhóm phổ biến sẽ giúp tránh việc gọi mọi vấn đề tâm lý là tâm thần.
- Rối loạn lo âu: Người mắc có thể lo lắng hoặc sợ hãi quá mức, khó kiểm soát và thường né tránh tình huống gây sợ.
- Rối loạn trầm cảm: Trầm cảm không chỉ là buồn trong vài ngày. Người mắc có thể buồn, trống rỗng hoặc mất hứng thú kéo dài, kèm giảm năng lượng, khó tập trung hoặc cảm giác vô vọng.
- Rối loạn lưỡng cực: Tình trạng này liên quan đến các giai đoạn trầm cảm xen kẽ với hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ. Trong giai đoạn hưng cảm, người bệnh có thể tăng năng lượng rõ, ít cần ngủ, nói nhiều, suy nghĩ nhanh và hành động bốc đồng.
- Các rối loạn loạn thần: Người mắc có thể gặp khó khăn trong việc nhận biết thực tế, với biểu hiện như hoang tưởng, ảo giác hoặc tư duy rối loạn. Đây chỉ là một nhóm trong nhiều rối loạn tâm thần, không phải hình ảnh đại diện cho tất cả người có vấn đề sức khỏe tâm thần.
Ngoài ra còn có rối loạn ăn uống, rối loạn liên quan đến sang chấn, rối loạn nhân cách và nhiều tình trạng khác.
Dấu hiệu sức khỏe tâm thần đang gặp vấn đề?
Không có một danh sách triệu chứng áp dụng cho mọi rối loạn. Tuy nhiên, những thay đổi kéo dài về cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và khả năng sinh hoạt là lý do nên quan tâm hơn.
- Thay đổi cảm xúc rõ rệt: Buồn bã, lo lắng, cáu gắt hoặc trống rỗng kéo dài cần được chú ý khi bắt đầu ảnh hưởng đến học tập, công việc và các mối quan hệ.
- Mất hứng thú và năng lượng: Một người có thể không còn muốn gặp bạn bè, làm việc hoặc tham gia hoạt động từng yêu thích.
- Giấc ngủ hoặc ăn uống thay đổi: Ngủ quá ít, quá nhiều, khó ngủ kéo dài hoặc ăn uống thay đổi rõ có thể xuất hiện trong nhiều vấn đề tâm lý. Tuy nhiên, các biểu hiện này cũng có thể liên quan đến bệnh thể chất nên không nên tự kết luận nguyên nhân.
- Khó tập trung: Người bệnh có thể khó ghi nhớ, khó hoàn thành việc quen thuộc hoặc mắc nhiều sai sót hơn.
- Nhận thức bất thường: Nghe thấy tiếng nói không có nguồn bên ngoài, tin chắc vào điều không phù hợp với thực tế hoặc có hành vi rất khó hiểu cần được đánh giá sớm. Những dấu hiệu này có thể xuất hiện trong các tình trạng loạn thần nhưng cũng cần phân biệt với nguyên nhân rừ chất gây nghiện.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân: Khi một người nói rằng họ không muốn sống, muốn tự làm đau mình hoặc đã chuẩn bị kế hoạch, cần xem đây là tình huống nghiêm trọng và tìm hỗ trợ khẩn cấp.
Vì sao rối loạn tâm thần có thể xuất hiện?
Không có một nguyên nhân chung cho tất cả rối loạn. WHO cho biết sức khỏe tâm thần chịu ảnh hưởng đồng thời của các yếu tố cá nhân, gia đình, cộng đồng và xã hội.
- Yếu tố sinh học và di truyền: Một số rối loạn xuất hiện nhiều hơn trong gia đình, nhưng có người thân mắc bệnh không có nghĩa một người chắc chắn sẽ mắc.
- Trải nghiệm căng thẳng: Bạo lực, lạm dụng, mất người thân hoặc biến cố nghiêm trọng có thể làm nguy cơ một số rối loạn tăng lên.
- Áp lực kéo dài: Khó khăn tài chính, công việc quá tải, cô đơn, xung đột gia đình hoặc môi trường sống thiếu an toàn có thể làm sức khỏe tâm thần suy giảm. Tình trạng về nghèo đói, bạo lực, khuyết tật và bất bình đẳng là những hoàn cảnh liên quan đến nguy cơ cao hơn.
- Bệnh thể chất và sử dụng chất: Một số bệnh lý, thuốc, rượu hoặc chất kích thích có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, giấc ngủ hoặc nhận thức. Vì vậy, khi đánh giá, có thể cần xem cả sức khỏe thể chất và những chất đang sử dụng.
Có thể phòng ngừa và hỗ trợ như thế nào?
Không phải mọi rối loạn đều có thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng nhiều yếu tố bảo vệ sức khỏe tâm thần có thể được củng cố. Các biện pháp thúc đẩy và bảo vệ sức khỏe tâm thần có thể thực hiện ở cá nhân, gia đình, trường học, nơi làm việc và cộng đồng.
- Nên duy trì giấc ngủ tương đối ổn định, vận động phù hợp, ăn uống đầy đủ và hạn chế rượu hoặc chất gây nghiện. Những thói quen này không thay thế điều trị nhưng tạo nền tảng tốt hơn để đối phó với căng thẳng.
- Khi áp lực vượt quá khả năng, nên chia sẻ với người tin cậy hoặc tìm sự giúp đỡ sớm thay vì chờ đến khi sinh hoạt bị ảnh hưởng nặng.
Khi triệu chứng kéo dài, làm một người khó học tập, làm việc hoặc duy trì cuộc sống bình thường, nên trao đổi lại để kiểm tra tình trạng tinh thần. Tùy tình trạng, chăm sóc có thể gồm tâm lý trị liệu, thuốc, giáo dục sức khỏe, hỗ trợ gia đình hoặc phục hồi chức năng. Nhiều rối loạn có phương pháp điều trị hiệu quả, dù khả năng tiếp cận dịch vụ vẫn còn hạn chế ở nhiều nơi.
Rối loạn tâm thần là tên gọi chung cho nhiều tình trạng khác nhau có thể ảnh hưởng đến suy nghĩ, cảm xúc, hành vi và khả năng sinh hoạt. Những vấn đề phổ biến như lo âu hoặc trầm cảm có thể không có các biểu hiện mà nhiều người vẫn gọi là “mất kiểm soát”, vì vậy định kiến dễ khiến người bệnh ngại tìm hỗ trợ.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
