Nhịp thở, nhịp tim hay mức căng cơ thường thay đổi mà ta ít để ý. Khi căng thẳng, một người có thể vô thức siết hàm, nâng vai hoặc thở nhanh. Biofeedback dùng cảm biến để biến những thay đổi này thành tín hiệu có thể nhìn hoặc nghe thấy, từ đó giúp người tập nhận ra phản ứng của cơ thể và học cách điều chỉnh.
Cố vấn chuyên môn TS Dược Bùi Thị Bình – Trưởng Khoa Dược Trường Đại học Y Dược Thái Bình.
- Tại sao ngủ dậy vẫn mệt dù đã ngủ đủ giờ?
- Mất ngủ vô căn là gì? Dấu hiệu và cách cải thiện giấc ngủ
- Rối loạn hành vi REM có nguy hiểm không?
Biofeedback hoạt động theo nguyên lý nào?
Biofeedback có thể hiểu là phản hồi sinh học. Ý tưởng cốt lõi khá đơn giản là khi một người nhìn thấy hoặc nghe thấy tín hiệu từ chính cơ thể mình, họ có thể học cách nhận biết và điều chỉnh phản ứng đó tốt hơn.
Ví dụ, cảm biến điện cơ đặt ở cơ hàm cho biết cơ đang căng đến mức nào. Khi người tập chủ động thả lỏng, tín hiệu trên màn hình thay đổi. Qua nhiều lần luyện tập, họ dần nhận ra cảm giác siết hàm ngay cả khi không còn gắn thiết bị.
Một buổi tập thường gồm ghi tín hiệu, cung cấp phản hồi và thực hành kỹ năng điều chỉnh. Đây là phương pháp huấn luyện hơn là một xét nghiệm đơn thuần.
Tín hiệu cơ thể thường được theo dõi
Không có một loại phản hồi sinh học phù hợp cho mọi mục tiêu. Thiết bị được lựa chọn theo chức năng cơ thể cần theo dõi.
Hoạt động cơ“
Điện cơ bề mặt, thường viết là EMG, ghi hoạt động điện của cơ bằng điện cực đặt trên da. EMG biofeedback giúp người tập nhận biết khi một nhóm cơ co quá mức và thực hành thả lỏng có chủ đích.
Trong nha khoa, cảm biến có thể đặt ở cơ cắn hoặc cơ thái dương để theo dõi thói quen siết hàm. Trong phục hồi chức năng, kỹ thuật tương tự có thể hỗ trợ người bệnh học cách sử dụng hoặc thư giãn một nhóm cơ tốt hơn.
Nhịp tim và nhịp thở
Một số hệ thống theo dõi nhịp tim, biến thiên nhịp tim hoặc kiểu thở. Người tập có thể kết hợp dữ liệu này với kỹ thuật thở chậm và thư giãn.
Thông tin giúp người tập nhận ra lúc cơ thể đang căng và quan sát sự thay đổi khi điều chỉnh nhịp thở. Tuy nhiên, dữ liệu từ thiết bị không thay thế đánh giá tim mạch hoặc hô hấp khi có triệu chứng bệnh lý.
Nhiệt độ và độ dẫn điện của da
Khi hệ thần kinh tự chủ thay đổi, lưu lượng máu ngoại vi và hoạt động tuyến mồ hôi cũng thay đổi. Cảm biến nhiệt độ hoặc độ dẫn điện của da có thể ghi nhận những biến đổi này. Những tín hiệu này có thể hỗ trợ nhận biết phản ứng stress nhưng cũng chịu ảnh hưởng của môi trường và vận động.
Một buổi tập diễn ra như thế nào?
Trước khi bắt đầu, người hướng dẫn xác định mục tiêu như giảm căng cơ, luyện thư giãn hoặc hỗ trợ phục hồi một chức năng cụ thể. Cảm biến thường được đặt ngoài da. Thiết bị ghi tín hiệu rồi chuyển thành hình ảnh hoặc âm thanh để người tập theo dõi. Sau đó, người tập có thể được hướng dẫn thở chậm, thả lỏng cơ hoặc thay đổi tư thế.
Khi cơ thể thay đổi, tín hiệu phản hồi cũng thay đổi. Điều này giúp người tập liên kết cảm giác bên trong với dữ liệu quan sát được. Qua nhiều lần thực hành, mục tiêu là nhận ra trạng thái căng hoặc thư giãn sớm hơn trong đời sống hằng ngày. Số buổi tập phụ thuộc mục tiêu, tình trạng sức khỏe và khả năng luyện tập ngoài buổi hướng dẫn.
Ứng dụng cùa phương pháp hiện nay
Biofeedback đã được nghiên cứu trong quản lý stress, phục hồi chức năng, đau đầu, một số vấn đề sàn chậu và kiểm soát hoạt động cơ. Mức độ bằng chứng khác nhau giữa từng tình trạng.
Điểm phù hợp nhất là những tình huống người bệnh cần học cách nhận biết một phản ứng cơ thể có thể thay đổi được, chẳng hạn căng cơ, kiểu thở hoặc thói quen siết hàm. Nếu triệu chứng đến từ nhiễm trùng, tổn thương cấu trúc hoặc bệnh cần điều trị đặc hiệu, phương pháp này không thể thay thế điều trị nguyên nhân.
Trong kiểm soát nghiến răng
Trong nghiến hoặc siết răng, EMG là dạng được quan tâm nhiều. Cảm biến đặt trên cơ nhai có thể phát hiện khi hoạt động cơ vượt một ngưỡng đã cài đặt và tạo tín hiệu để người dùng nhận biết.
Với siết răng khi đang thức, người dùng có thể nhận tín hiệu rồi chủ động thả lỏng hàm. Phản hồi điện cơ giúp giảm hành vi siết răng khi thức ở một nhóm người có rối loạn thái dương hàm, dù không cải thiện rõ tất cả kết quả như đau hoặc yếu tố tâm lý.
Với nghiến răng khi ngủ, kỹ thuật phức tạp hơn vì người dùng đang ngủ. Một số hệ thống phát hiện hoạt động cơ rồi phát rung, âm thanh hoặc kích thích nhẹ nhằm làm giảm đợt co cơ mà không đánh thức hoàn toàn.
Biofeedback khác gì với đồng hồ thông minh?
Đồng hồ hoặc vòng đeo có thể ghi nhịp tim và vận động, nhưng thu thập dữ liệu đơn thuần chưa phải phản hồi sinh học. Một hệ thống phản hồi cần dùng dữ liệu để giúp người dùng học kỹ năng cụ thể, chẳng hạn điều chỉnh nhịp thở hoặc nhận biết lúc cơ hàm co quá mức.
Phương pháp Biofeedback không mang tính thụ động. Người dùng cần hiểu tín hiệu, thực hành kỹ thuật và áp dụng kỹ năng ngoài thời gian gắn cảm biến.
Thiết bị phải phù hợp với mục tiêu. Người cần giảm căng cơ hàm sẽ có cách tập khác người muốn điều chỉnh nhịp thở. Công nghệ mới như máng tích hợp cảm biến, thiết bị rung hoặc hệ thống kết nối điện thoại có tiềm năng nhưng vẫn cần thêm nghiên cứu dài hạn.
Những lưu ý về mức độ an toàn
- Các hệ thống dùng cảm biến ngoài da nhìn chung ít xâm lấn; khó chịu thường liên quan đến miếng dán hoặc việc đeo thiết bị.
- Tuy nhiên, một số hệ thống nghiên cứu sử dụng rung hoặc kích thích điện. Người dùng không nên tự cài đặt mức kích thích hoặc mua thiết bị không rõ nguồn gốc để thử tại nhà.
- Nếu hệ thống có kích thích điện, người có máy tạo nhịp, thiết bị điện tử cấy trong cơ thể, động kinh, bệnh thần kinh hoặc đang mang thai nên hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng.
Phản hồi sinh học (Biofeedback) không thay thế việc tìm nguyên nhân của triệu chứng. Đau hàm kéo dài, đau đầu mới xuất hiện, rối loạn nhịp tim, khó thở hoặc triệu chứng thần kinh vẫn cần được đánh giá phù hợp. Đây là phương pháp sử dụng tín hiệu từ cơ thể như hoạt động cơ, nhịp tim, nhịp thở hoặc nhiệt độ da để giúp người tập nhận biết và điều chỉnh phản ứng của mình.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
