Có những người khó ngủ trong thời gian dài nhưng không thể chỉ ra một nguyên nhân rõ ràng như căng thẳng, đổi ca làm việc, dùng thuốc hay một bệnh lý cụ thể. Trước đây, một số trường hợp như vậy được gọi là mất ngủ vô căn. Mô tả tình trạng khó bắt đầu hoặc duy trì giấc ngủ kéo dài, có xu hướng xuất hiện từ sớm và không gắn với một yếu tố khởi phát rõ rệt.
Cố vấn chuyên môn TS. BS Nguyễn Thị Minh Thu – Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an.
- Rối loạn hành vi REM có nguy hiểm không?
- Mất ngủ do căng thẳng: Dấu hiệu và cách cải thiện giấc ngủ
- Đo đa ký giấc ngủ là gì? Quy trình và ý nghĩa kết quả
Mất ngủ vô căn được hiểu như thế nào?
Trong phân loại giấc ngủ, mất ngủ vô căn được mô tả là tình trạng mất ngủ kéo dài, bắt đầu âm thầm từ thời thơ ấu hoặc giai đoạn sớm và không có những khoảng thuyên giảm dài. Người bệnh có thể cảm thấy mình là người khó ngủ, ngủ nông, dễ tỉnh hoặc cần nhiều thời gian mới vào giấc.
Hiện nay, người ta tập trung vào việc xác định người bệnh có rối loạn mất ngủ mạn tính hay không. Thông thường, mất ngủ mạn tính được nghĩ đến khi khó vào giấc, khó duy trì giấc ngủ hoặc thức dậy quá sớm xảy ra thường xuyên trong ít nhất ba tháng, đồng thời gây ảnh hưởng ban ngày dù người bệnh đã có đủ thời gian và điều kiện để ngủ.
Dấu hiệu tình trạng mất ngủ kéo dài
Mất ngủ không chỉ là nằm mãi mà không ngủ được. Tùy từng người, vấn đề có thể xuất hiện lúc bắt đầu ngủ, giữa đêm hoặc gần sáng. Một số người gặp nhiều kiểu khó ngủ trong cùng một thời gian.
Khó vào giấc ngủ
Người bệnh lên giường nhưng mất nhiều thời gian mới ngủ, đầu óc liên tục suy nghĩ hoặc chỉ cảm thấy chưa đủ buồn ngủ. Sau nhiều đêm, việc đi ngủ có thể trở thành một áp lực vì người bệnh bắt đầu lo mình sẽ tiếp tục mất ngủ.
Cảm thấy thiếu năng lượng
Khó tập trung, dễ cáu gắt hoặc giảm hiệu suất làm việc. Tuy nhiên, không phải ai mất ngủ cũng ngủ gật. Nhiều người rất mệt nhưng vẫn khó chợp mắt ban ngày, khác với các rối loạn gây buồn ngủ quá mức.
Vì sao mất ngủ dù chưa rõ nguyên nhân?
Giấc ngủ chịu ảnh hưởng của đồng hồ sinh học, nhu cầu ngủ tích lũy trong ngày và mức độ tỉnh táo của cơ thể vào buổi tối. Khi một hoặc nhiều yếu tố bị xáo trộn, quá trình đi vào giấc và duy trì giấc ngủ có thể trở nên khó khăn.
Caffeine dùng muộn, ánh sáng mạnh, làm việc trên giường, ngủ trưa dài hoặc giờ thức dậy thay đổi nhiều đều có thể làm giấc ngủ kém ổn định. Đau mạn tính, trào ngược, bốc hỏa, lo âu, trầm cảm, hội chứng chân không yên và một số thuốc cũng có thể góp phần.
Phân biệt với những vấn đề giấc ngủ khác
Một số tình trạng có thể tạo cảm giác giống mất ngủ vô căn nhưng hướng xử lý khác nhau. Nhận ra đặc điểm nổi bật giúp người đọc biết khi nào cần đánh giá thêm.
- Thiếu ngủ do thức khuya: Người thiếu ngủ thường ngủ được nếu có đủ thời gian. Người mất ngủ lại có cơ hội ngủ nhưng vẫn khó ngủ hoặc dễ tỉnh.
- Rối loạn nhịp sinh học: Có người rất khó ngủ lúc 22–23 giờ nhưng lại ngủ khá tốt nếu được ngủ muộn hơn. Trường hợp này có thể liên quan đến chu kỳ giấc ngủ và khoảng lệch thời điểm ngủ.
- Hội chứng chân không yên: Cảm giác khó chịu ở chân, muốn cử động khi nằm nghỉ và dễ chịu hơn sau khi đi lại có thể làm chậm thời gian vào giấc.
- Rối loạn gây buồn ngủ quá mức: Chứng ngủ rũ hoặc ngủ nhiều vô căn thường khiến người bệnh dễ ngủ thiếp đi ban ngày. Đây là biểu hiện khác với kiểu mệt nhưng khó ngủ thường gặp ở mất ngủ.
- Ngưng thở khi ngủ: Ngáy to, ngưng thở, thức giấc vì hụt hơi, khô miệng hoặc đau đầu buổi sáng có thể làm giấc ngủ bị gián đoạn nhiều lần.
Mất ngủ kéo dài được đánh giá như thế nào?
Thông tin về thói quen ngủ thường quan trọng hơn một xét nghiệm đơn lẻ. Bác sĩ có thể hỏi người bệnh mất bao lâu để ngủ, tỉnh bao nhiêu lần, thức dậy lúc nào, tình trạng kéo dài bao lâu và ảnh hưởng đến ban ngày ra sao.
Nhật ký ngủ trong khoảng một đến hai tuần rất hữu ích. Người bệnh có thể ghi giờ lên giường, thời điểm ước tính bắt đầu ngủ, số lần tỉnh, giờ dậy, giấc ngủ trưa, caffeine, rượu và thuốc đang sử dụng. Từ đó có thể nhận ra lịch ngủ không ổn định hoặc thời gian nằm trên giường quá dài.
Một số bảng câu hỏi như ISI hỗ trợ đánh giá mức độ triệu chứng nhưng không thay thế chẩn đoán. Đo đa ký giấc ngủ cũng không phải xét nghiệm bắt buộc cho mọi người mất ngủ. Phương pháp này thường được cân nhắc khi có dấu hiệu ngưng thở khi ngủ, vận động chân bất thường hoặc hành vi lạ trong đêm.
Cách cải thiện giấc ngủ khi mất ngủ vô căn
Với tình trạng mất ngủ vô căn, vài mẹo vệ sinh giấc ngủ đơn lẻ thường chưa đủ. Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ, gọi tắt là CBT-I, được xem là hướng điều trị nền tảng cho mất ngủ mạn tính. Phương pháp này giúp điều chỉnh cả thói quen lẫn suy nghĩ đang duy trì việc khó ngủ.
Người bệnh thường được hướng dẫn chỉ lên giường khi buồn ngủ, hạn chế làm việc hoặc dùng điện thoại trên giường và rời giường nếu nằm lâu mà vẫn tỉnh táo. Giờ thức dậy nên giữ tương đối ổn định để đồng hồ sinh học hoạt động đều hơn. Ngủ nướng nhiều vào buổi sáng hoặc ngủ trưa dài có thể làm cơn buồn ngủ tối hôm sau đến muộn.
Caffeine nên được hạn chế vào cuối ngày nếu cơ thể nhạy cảm. Rượu không phải cách chữa mất ngủ vì dù có thể tạo cảm giác buồn ngủ ban đầu, nó thường làm giấc ngủ về sau bị chia nhỏ. Trước giờ ngủ nên giảm ánh sáng mạnh, công việc căng thẳng và những hoạt động khiến đầu óc tiếp tục tỉnh táo.
Mất ngủ vô căn là thuật ngữ từng được dùng cho tình trạng mất ngủ kéo dài, thường xuất hiện từ sớm và không có nguyên nhân rõ ràng. Trong phân loại hiện nay, khái niệm này không còn được tách thành một chẩn đoán riêng; người bệnh chủ yếu được đánh giá theo tiêu chuẩn mất ngủ mạn tính và những yếu tố đang ảnh hưởng đến giấc ngủ. Thay vì chỉ tìm một nguyên nhân duy nhất, người đọc nên xem lại lịch ngủ, caffeine, thuốc, môi trường và sức khỏe tổng thể.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
