Rối loạn nhân cách phụ thuộc khiến một người khó tự quyết định, luôn cần được chăm sóc và rất sợ bị bỏ rơi. Hỏi ý kiến người thân khi gặp khó khăn là điều bình thường. Tuy nhiên, có người gần như không thể tự quyết định, luôn sợ bị bỏ rơi và thường làm theo mong muốn của người khác để tiếp tục được chăm sóc. Khi điều này kéo dài trong nhiều hoàn cảnh và làm giảm khả năng tự chủ, đó có thể là biểu hiện của rối loạn nhân cách phụ thuộc.
Cố vấn chuyên môn Dược phẩm Tuệ Tĩnh, TS BS CKII Nguyễn Thị Thanh Hương – Chủ nhiệm khoa Lão Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội Trung Ương.
- Quản lý cảm xúc là gì? Cách kiểm soát cảm xúc hiệu quả
- Rối loạn tic là gì? Dấu hiệu nhận biết và cách kiểm soát
- Hoang tưởng ghen tuông là gì? Những thông tin cần biết
Rối loạn nhân cách phụ thuộc là gì?
Rối loạn nhân cách phụ thuộc là tình trạng một người có nhu cầu được người khác chăm sóc quá mức. Nhu cầu này dẫn đến cách cư xử phục tùng, bám víu và sợ phải tách khỏi người đang hỗ trợ mình. Kiểu hành vi thường bắt đầu từ cuối tuổi vị thành niên hoặc đầu tuổi trưởng thành, sau đó xuất hiện trong nhiều mối quan hệ và nhiều phần của cuộc sống.
Người mắc rối loạn thường không tin vào khả năng giải quyết vấn đề của bản thân. Họ cần người khác xác nhận lựa chọn, giao trách nhiệm quan trọng cho người thân hoặc ngại bắt đầu công việc nếu không có người hướng dẫn.
Không thể kết luận chỉ vì một người từng sợ chia tay, khó từ chối hoặc cần hỗ trợ trong giai đoạn khó khăn. Tình trạng này cần được xem xét dựa trên mức độ kéo dài, phạm vi ảnh hưởng và hoàn cảnh thực tế.
Dấu hiệu khi nhân cách thay đổi
Một người có thể có vài nét phụ thuộc nhưng không mắc rối loạn. Cần chú ý khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện trong thời gian dài.
- Khó đưa ra quyết định: Người trong cuộc cần nhiều lời khuyên trước những việc quen thuộc như sắp xếp công việc hoặc lựa chọn kế hoạch cá nhân. Họ cảm thấy không yên tâm nếu chưa được người khác đồng ý.
- Để người khác chịu trách nhiệm: Những lựa chọn quan trọng về công việc, tài chính, nơi ở hoặc chăm sóc sức khỏe thường được giao cho người thân. Khi có vấn đề, họ có xu hướng chờ người khác xử lý.
- Không thể hiện ý kiến: Vì sợ mất sự ủng hộ, họ thường đồng ý dù trong lòng không muốn. Một số người chấp nhận cách cư xử thiếu tôn trọng hoặc yêu cầu không hợp lý để tránh xung đột.
- Khó bắt đầu công việc một mình: Họ có thể đủ khả năng nhưng vẫn cho rằng mình sẽ làm sai và chỉ bắt đầu khi được hướng dẫn hoặc động viên.
- Bất an ở một mình: Khi không có người thân bên cạnh, họ dễ cảm thấy bất lực. Nếu một mối quan hệ kết thúc, họ có thể vội tìm một người khác để tiếp tục nhận sự chăm sóc. Những biểu hiện này phù hợp với đặc điểm phụ thuộc, phục tùng và sợ phải tự chăm sóc bản thân.
Những ai có nguy cơ mắc?
Có khá nhiều nguyên nhân có thể gây ra tình trạng này. Khí chất, trải nghiệm sống, quan hệ gia đình và môi trường đều có thể liên quan. Có yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn mắc rối loạn.
- Người từ nhỏ đã quá lo lắng và sợ sai: Một số trẻ rất thận trọng, ngại điều mới và thường cần người lớn bảo đảm. Nếu trẻ ít được hướng dẫn để tự thử sức, sự thiếu tự tin có thể kéo dài.
- Trẻ được bảo bọc quá mức: Khi người lớn luôn quyết định thay, làm giúp mọi việc hoặc không cho trẻ mắc lỗi phù hợp với tuổi, trẻ có ít cơ hội nhận ra mình có thể tự xử lý.
- Người từng có lo âu kéo dài: Trẻ rất sợ xa người chăm sóc, khó đến trường hoặc không thể sinh hoạt phù hợp với tuổi có thể có nguy cơ cao hơn.
- Bệnh thể chất kéo dài từ nhỏ: Trẻ mắc bệnh mạn tính đôi khi phải phụ thuộc nhiều vào người lớn. Nếu không được khuyến khích tự lập phù hợp, trẻ có thể khó tin vào khả năng tự chăm sóc khi lớn lên. Tiền sử bệnh thể chất mạn tính hoặc lo âu chia ly trong thời thơ ấu và tuổi vị thành niên được xem là những yếu tố có thể làm nguy cơ tăng lên.
- Người từng trải qua mất mát: Mất người thân, thường xuyên thay đổi người chăm sóc, bạo lực hoặc quan hệ lúc gần gũi lúc lạnh nhạt có thể làm nỗi sợ bị bỏ rơi tăng lên.
Phòng ngừa rối loạn nhân cách phụ thuộc
Không thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng cách nuôi dạy và môi trường sống có thể giúp trẻ xây dựng sự tự tin và khả năng quyết định. Đây là hướng hỗ trợ phát triển tính tự chủ, không phải biện pháp bảo đảm ngăn rối loạn.
- Cho trẻ quyền lựa chọn phù hợp với tuổi: Trẻ có thể lựa chọn quần áo, trò chơi hoặc lịch sinh hoạt trong phạm vi an toàn. Người lớn vẫn hướng dẫn nhưng không quyết định thay mọi việc.
- Cho phép trẻ mắc lỗi an toàn: Sau một lỗi nhỏ, cha mẹ có thể cùng trẻ xem điều gì đã xảy ra và lần sau nên làm khác thế nào. Việc sửa mọi lỗi thay trẻ khiến trẻ ít có cơ hội học cách chịu trách nhiệm.
- Khuyến khích trẻ nói lên ý kiến: Trẻ cần biết mình có thể không đồng ý một cách lễ phép. Người lớn nên lắng nghe và giải thích để trẻ hiểu rằng bất đồng không đồng nghĩa với mất tình cảm.
- Hỗ trợ sớm khi trẻ quá sợ chia ly: Nếu trẻ không thể đến trường, sinh hoạt hoặc tách khỏi người chăm sóc theo mức phù hợp với tuổi, gia đình nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
- Không dùng sự rời bỏ để đe dọa: Những câu như “không nghe lời thì mẹ bỏ đi” có thể làm trẻ bất an. Kỷ luật nên tập trung vào hành vi cần sửa, không khiến trẻ nghĩ tình cảm sẽ biến mất khi mắc lỗi.
Việc hỗ trợ cha mẹ, tăng kỹ năng nuôi dạy tích cực và xây dựng môi trường chăm sóc an toàn có vai trò quan trọng đối với sự phát triển cảm xúc và khả năng tự chủ của trẻ.
Biện pháp sinh hoạt giúp tăng khả năng tự chủ
Sinh hoạt hằng ngày không thay thế hỗ trợ chuyên môn nhưng có thể rèn tính chủ động của mỗi người.
- Nên duy trì giờ ngủ, ăn uống, làm việc và vận động tương đối ổn định. Thời gian biểu rõ ràng giúp mỗi người tự sắp xếp ngày của mình thay vì chờ người khác nhắc.
- Mỗi ngày có thể tự hoàn thành một việc vừa sức như đặt lịch hẹn, chuẩn bị bữa ăn hoặc giải quyết nhiệm vụ cá nhân. Mục tiêu là tăng dần khả năng chịu trách nhiệm.
- Người có xu hướng phụ thuộc cũng nên duy trì nhiều mối quan hệ thay vì chỉ dựa vào một người. Gặp bạn bè, tham gia hoạt động nhóm và giữ liên hệ với gia đình giúp nguồn hỗ trợ đa dạng hơn. Sở thích và mục tiêu riêng cũng giúp cảm giác có giá trị không chỉ đến từ một mối quan hệ.
Rối loạn nhân cách phụ thuộc không đơn giản là thích được chăm sóc. Người mắc thường khó tự quyết định, sợ phải ở một mình và có thể bỏ qua nhu cầu cá nhân để giữ người khác bên cạnh. Nguy cơ có thể liên quan đến khí chất dễ lo lắng, cách nuôi dạy quá bảo bọc, lo âu chia ly kéo dài, bệnh mạn tính từ nhỏ hoặc trải nghiệm quan hệ thiếu ổn định.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
