Bạn mở mắt, nhận biết mình đang nằm trong phòng và nghe được âm thanh xung quanh nhưng lại không thể nhấc tay, xoay người hoặc gọi thành tiếng. Vài giây hoặc vài phút sau, khả năng vận động trở lại như bình thường. Trải nghiệm cơ thể không cử động được này thường rất đáng sợ, nhất là khi đi kèm cảm giác có người trong phòng hoặc bị đè lên ngực.
Cố vấn chuyên môn TS. BS Nguyễn Thị Minh Thu – Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an.
- Đổ mồ hôi ban đêm do đâu? Nguyên nhân và cách xử lý
- Biofeedback là gì? Cách hoạt động và ứng dụng cho sức khỏe
- Nghiến răng khi ngủ do đâu? Dấu hiệu và cách hạn chế
Vì sao não đã tỉnh nhưng cơ thể không cử động được?
Trong giấc ngủ REM, não hoạt động mạnh và giấc mơ thường sống động. Đồng thời, phần lớn các cơ vận động được đưa vào trạng thái giảm trương lực rất rõ, gọi là atonia. Đây là một phần bình thường của REM và giúp hạn chế cơ thể thực hiện các động tác theo nội dung giấc mơ.
Thông thường, khi thức dậy, ý thức và khả năng vận động trở lại gần như đồng thời. Trong bóng đè, hai quá trình này lệch nhau trong một khoảng ngắn về nhận thức về môi trường đã trở lại nhưng tình trạng bất động liên quan REM vẫn còn tiếp diễn.
Vì vậy, người bệnh có cảm giác mình đã tỉnh nhưng cơ thể không nghe theo ý muốn. Đây không phải tình trạng cơ bắp mất sức vĩnh viễn mà là một trạng thái chuyển tiếp giữa REM và thức. Hiện tượng cũng có thể xảy ra ngay khi đang bắt đầu ngủ, khi ý thức vẫn còn nhưng cơ thể đã bước vào trạng thái giống REM.
Bóng đè diễn ra như thế nào?
Bóng đè thường xuất hiện ngay trước khi ngủ hẳn hoặc lúc vừa tỉnh dậy. Người bệnh giữ được nhận thức, thường biết mình đang ở đâu và nhớ được trải nghiệm sau khi cơn kết thúc.
Một cơn thường kéo dài từ vài giây đến vài phút rồi tự hết. Trong thời gian đó, tay, chân và thân mình khó hoặc không thể cử động chủ động; việc nói cũng thường rất khó. Tuy vậy, hô hấp cơ bản vẫn được duy trì và mắt có thể còn cử động.
Cảm giác bị đè ngực do đâu?
Không phải ai bị bóng đè cũng có ảo giác, nhưng đây là trải nghiệm khá điển hình. Một phần đặc điểm của giấc ngủ REM và nội dung giống giấc mơ có thể tồn tại cùng lúc với nhận thức về phòng ngủ.
Người bệnh có thể nhìn thấy bóng người, nghe tiếng bước chân hoặc tiếng nói, cảm nhận có ai đang đứng gần hoặc có vật gì chạm vào cơ thể. Các trải nghiệm này có thể thuộc thị giác, thính giác hoặc xúc giác.
Cảm giác bị đè ở ngực cũng có thể xuất hiện. Trong REM, các cơ hô hấp phụ giảm hoạt động trong khi cơ hoành vẫn duy trì hô hấp. Khi cộng thêm tư thế nằm và nỗi sợ, cảm giác khó thở có thể trở nên rất thật dù hô hấp cơ bản vẫn tiếp tục.
Yếu tố nào làm bóng đè dễ xuất hiện hơn?
Không phải lúc nào cũng xác định được một nguyên nhân cụ thể. Tuy nhiên, một số yếu tố thường được ghi nhận ở người có cơn tái diễn.
- Thiếu ngủ và lịch ngủ thất thường: Thức khuya liên tục, làm ca, đổi giờ ngủ thường xuyên hoặc ngủ bù rất nhiều vào cuối tuần có thể làm nhịp ngủ – thức mất ổn định.
- Stress và lo âu: Thường đi cùng chất lượng giấc ngủ kém. Sau một cơn stress, lo lắng đáng sợ, nỗi lo bị bóng đè lần nữa đôi khi khiến người bệnh khó ngủ hơn, từ đó tạo thêm yếu tố thuận lợi cho cơn tái diễn.
- Tư thế nằm: Một số tài liệu ghi nhận bóng đè được báo cáo nhiều hơn khi nằm ngửa. Điều này không có nghĩa cứ tư thế nằm ngửa là sẽ bị, nhưng người thường xuyên gặp cơn có thể theo dõi xem tư thế ngủ có liên quan hay không.
Bóng đè cũng có thể xuất hiện độc lập ở người khỏe mạnh. Tuy nhiên, tình trạng này gặp nhiều hơn ở một số người có chứng ngủ rũ và có thể đi cùng các rối loạn giấc ngủ khác. Nếu xuất hiện thêm buồn ngủ ban ngày dữ dội, cơn ngủ khó cưỡng lại hoặc yếu cơ đột ngột khi cười và xúc động, cần chú ý khả năng chứng ngủ rũ.
Phân biệt với yếu liệt hoặc cơn thần kinh
Điểm đặc trưng của bóng đè là cơ thể không cử động được trong khoảng chuyển tiếp giữa ngủ và thức, ý thức được bảo tồn và vận động trở lại hoàn toàn sau một thời gian ngắn.
Nếu yếu tay chân tiếp tục kéo dài sau khi đã tỉnh hẳn, đặc biệt yếu một bên cơ thể, méo miệng, nói khó, mất thăng bằng đột ngột hoặc đau đầu dữ dội mới xuất hiện, không nên chờ xem có phải bóng đè hay không. Những dấu hiệu này có thể liên quan đến một cấp cứu thần kinh.
Cơn động kinh cũng có thể gây biểu hiện vận động bất thường nhưng thường khác bóng đè. Người bệnh có thể mất nhận thức, cứng hoặc giật cơ, cắn lưỡi và lú lẫn sau cơn. Ngất lại thường liên quan mất ý thức tạm thời. Trong bóng đè điển hình, người bệnh biết mình đang ở đâu và nhớ rõ thời gian không cử động được.
Có thể làm gì trong lúc cơn giật cơ xảy ra?
Cơn giật cơ thường tự hết có thể giúp giảm hoảng sợ. Người bệnh nên cố giữ nhịp thở tự nhiên thay vì cố hít thật mạnh, vì cảm giác nặng ngực thường làm họ tưởng mình không đủ không khí.
Một số người thử tập trung vào việc cử động một vùng nhỏ như ngón tay hoặc ngón chân để cảm thấy chủ động hơn, dù hiệu quả không giống nhau ở mọi người.
Nếu người nằm cùng nhận biết cơn, gọi tên hoặc chạm nhẹ có thể giúp người bệnh tỉnh hoàn toàn. Việc kích thích cảm giác như được chạm hoặc nói chuyện có thể chấm dứt cơn ở một số trường hợp nhỏ.
Cách giảm nguy cơ tái diễn
Nếu tình trạng cơ thể không cử động được lặp lại, nên xem lại lịch ngủ trước tiên.
- Dành đủ thời gian ngủ và giữ giờ đi ngủ, thức dậy tương đối ổn định giúp giảm các yếu tố liên quan đến thiếu ngủ và đảo nhịp sinh học.
- Quản lý stress cũng hữu ích nếu các cơn thường xuất hiện trong giai đoạn căng thẳng.
- Nếu nhận thấy cơn gần như chỉ xảy ra khi nằm ngửa, có thể thử nằm nghiêng và theo dõi.
Một vài cơn rời rạc ở người vẫn ngủ tốt và sinh hoạt bình thường thường không nguy hiểm. Tuy nhiên, nếu tình trạng cơ thể không cử động được xuất hiện thường xuyên, làm người bệnh sợ ngủ hoặc đi cùng buồn ngủ ban ngày quá mức, ngủ gật không kiểm soát, yếu cơ khi xúc động hay ngưng thở khi ngủ, cần tìm nguyên nhân sâu hơn.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
