Từ những thói quen phổ biến như cắn móng tay, bứt tóc cho đến các biểu hiện phức tạp như nháy mắt, hắng giọng liên tục bị đánh giá lầm là tật xấu. Khi không thể tự dừng lại, người mắc thường rơi vào trạng thái bất lực và tự trách bản thân. Liệu pháp Đảo ngược thói quen (HRT) là giải pháp để giải quyết vấn đề này. Một phương pháp giúp não bộ nhận diện sớm các cảm giác thôi thúc, từ đó thiết lập một hành động mới để ngắn cản thói quen cũ.
Cố vấn chuyên môn TS Dược Bùi Thị Bình – Trưởng Khoa Dược Trường Đại học Y Dược Thái Bình.
- Brain fog hậu Covid-19: Cách phục tinh thần đơn giản
- Hội chứng kẻ mạo danh là gì? Cách vượt qua sự tự ti
- Parasocial là gì: Mối quan hệ một chiều trong thời đại số
Liệu pháp đảo ngược thói quen (HRT) là gì?
HRT là một kỹ thuật được ứng dụng rộng rãi trong việc điều trị các rối loạn kiểm soát hành vi lặp lại. Khác với các liệu pháp tâm lý truyền thống (thường đi sâu vào quá khứ hoặc tìm hiểu nguyên nhân nỗi buồn), liệu pháp này tập trung hoàn toàn vào việc giải quyết trực tiếp hành vi đang diễn ra ở hiện tại.
Hoạt động dựa trên việc phá vỡ một vòng lặp thần kinh tự động: Thôi thúc > Hành động > Giải tỏa.
Đối với những người có hành vi lặp lại, ngay trước khi cử động xảy ra, cơ thể họ luôn xuất hiện một cảm giác bứt rứt, ngứa ngáy hoặc căng cơ. Để làm dịu cảm giác này, họ buộc phải thực hiện hành động (như bứt một sợi tóc hoặc giật cơ mặt) để có cảm giác nhẹ nhõm tạm thời.
Thay vì bắt người bệnh phải kiềm chế một cách thụ động, liệu pháp Đảo ngược thói quen (HRT) chèn một hành động mới (hành vi thay thế) vào giữa bước Thôi thúc và Hành động. Việc thực hiện hành động mới này giúp ngăn chặn cử động cũ, đồng thời huấn luyện cho não bộ học cách chịu đựng cảm giác bứt rứt cho đến khi nó tự tan biến mà không cần đến sự giải tỏa từ thói quen cũ.
Đối tượng áp dụng phương pháp này?
Không chỉ giới hạn trong một căn bệnh cụ thể, kỹ thuật huấn luyện hành vi này được ứng dụng rộng rãi để điều trị một nhóm các vấn đề liên quan đến sự bốc đồng và mất kiểm soát vận động, tiêu biểu gồm:
- Rối loạn tic và hội chứng Tourette: Áp dụng cho các cử động giật cơ bắp không tự chủ (nháy mắt, nhún vai, lắc đầu) hoặc các âm thanh lặp lại (hắng giọng, khịt mũi).
- Hội chứng nhổ tóc: Tình trạng người bệnh liên tục có ham muốn bứt tóc trên đầu, lông mày hoặc lông mi khi gặp căng thẳng, dẫn đến hói đầu từng mảng.
- Hội chứng cào cấu da: Thói quen liên tục nặn mụn, cạy vảy vết thương hoặc cào xước da lành lặn, gây ra các tổn thương viêm nhiễm nghiêm trọng trên cơ thể.
- Tật cắn móng tay mãn tính: Hành vi cắn móng tay, nhai da quanh móng đến mức chảy máu, biến dạng ngón tay và kéo dài đến tận tuổi trưởng thành.
Các bước thực hành chuẩn trong liệu pháp HRT
Quá trình can thiệp hành vi được thiết kế theo một lộ trình mang tính cấu trúc cao. Thông thường, một liệu trình chuẩn diễn ra từ 8 đến 12 tuần, đòi hỏi người thực hiện phải tuân thủ nghiêm ngặt ba giai đoạn:
Tạo hành vi thay thế
Ngay khi nhận thấy cảm giác bứt rứt xuất hiện, người bệnh phải lập tức thực hiện một hành động khác đã được định sẵn. Hành động mới phải đối nghịch với thói quen cũ. Ví dụ:
- Nếu thói quen là cắn móng tay, hành vi thay thế là nắm chặt hai bàn tay lại thành nắm đấm hoặc đặt hai tay kẹp dưới đùi.
- Nếu thói quen là giật vai, hành vi thay thế là kéo căng vai xuống dưới và ép chặt cánh tay vào hai bên mạn sườn.
- Hành động thay thế này cần được giữ liên tục trong khoảng 1 đến 3 phút, hoặc cho đến khi cảm giác thôi thúc hoàn toàn biến mất.
Huấn luyện nhận thức
Mục tiêu là biến một hành động đang diễn ra trong thói quen trở thành một hành động có ý thức rõ ràng. Người bệnh phải học cách nhận diện ba yếu tố:
- Cảm giác căng ở cổ trước khi giật đầu, sự ngứa ran ở da đầu trước khi đưa tay lên nhổ tóc.
- Hành động này thường xảy ra khi nào? (khi đang xem tivi, khi ngồi học bài, hay khi đang lo lắng).
- Tư thế tay của họ đang đặt ở đâu trước khi hành động bắt đầu?
Những giới hạn liệu pháp đảo ngược thói quen
Dù là một phương pháp can thiệp hành vi an toàn và mang lại hiệu quả cao, nhưng HRT không thể chữa khỏi bệnh ngay lập tức. Quá trình áp dụng thực tế có những rào cản và giới hạn nhất định:
- Phát triển nhận thức: Phương pháp này yêu cầu khả năng tự quan sát và kiểm soát bản thân rất cao. Do đó, nó thường không mang lại hiệu quả đối với trẻ em dưới 6 tuổi hoặc những người bị suy giảm nhận thức nặng.
- Nguy cơ mệt mỏi: Việc liên tục phải xem bản thân và gồng cơ thực hiện hành vi thay thế tiêu tốn nhiều năng lượng. Tuần đầu tiên, người bệnh thường cảm thấy căng thẳng, dễ cáu gắt và cần thời gian nghỉ ngơi nhiều hơn.
- Không giải quyết hết nguyên nhân: Nếu người bệnh đang sống trong một môi trường có quá nhiều áp lực, bạo lực hay căng thẳng kéo dài, các thói quen cũ rất dễ tái phát. Do đó, phương pháp này luôn cần được kết hợp với việc cải thiện chất lượng môi trường sống và học cách quản lý căng thẳng.
Trên đây là bài viết về Liệu pháp Đảo ngược thói quen (HRT), mong rằng bạn đọc có thêm nhiều thông tin hữu ích về vấn đề này. Bằng cách nâng cao nhận thức về cơ thể, thiết lập hành vi đối kháng và duy trì sự hỗ trợ từ gia đình, phương pháp này mang lại một giải pháp an toàn, không dùng thuốc để vượt qua các rối loạn hành vi.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm về tình trạng sức khỏe hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác về sức khỏe.
