Hàng ngày, có rất nhiều người dành ra nhiều giờ đồng hồ để xem video, theo dõi lịch trình và sẵn sàng chi tiền ủng hộ cho một người nổi tiếng, một streamer, hoặc thậm chí là một nhân vật AI. Mức độ quan tâm lớn đến mức họ cảm thấy người trên màn hình giống như một người bạn thân thiết ngoài đời thực, biết buồn khi người đó gặp chuyện không may và vui sướng khi người đó thành công. Hiện tượng tâm lý này được gọi là Parasocial.
- Trắc nghiệm tính cách MBTI: Tiêu chí phân loại
- Hội chứng Alzheimer là gì? 4 Giai đoạn tiến triển bạn cần biết?
- Cơn giật cơ Hypnic: Hiện tượng giật mình, hụt chân khi ngủ
Cố vấn chuyên môn TS. BS Nguyễn Thị Minh Thu – Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an
Khái niệm Parasocial là gì?
Parasocial (hoặc Tương tác cận xã hội) là một hiện tượng tâm lý mô tả sự gắn kết một chiều giữa khán giả và một cá nhân hoạt động trên các phương tiện truyền thông. Bản chất của mối quan hệ này nằm ở sự bất đối xứng về mặt thông tin và tình cảm.
Ở phía người xem, họ chủ động tìm hiểu mọi thông tin về nhân vật, từ sở thích ăn uống, thói quen sinh hoạt cho đến các quan điểm sống. Việc tiếp xúc thường xuyên qua màn hình tạo ra một ảo giác về sự thân mật. Người xem tin rằng họ thực sự “hiểu” con người thật của nhân vật đó.
Ngược lại, ở phía nhân vật công chúng, họ chỉ đang thực hiện công việc giao tiếp với một đám đông khán giả. Một lời chào “Cảm ơn các bạn đã ủng hộ”, một nụ cười hay một câu chuyện chia sẻ trên livestream đều nhắm đến một tập thể rộng lớn. Họ hoàn toàn không biết tên tuổi, khuôn mặt hay hoàn cảnh của từng người đang xem mình qua màn hình.
Lý do trở thành Từ của năm 2025
Dù được nhắc đến rất nhiều trên các diễn đàn mạng hiện nay, nhưng từ khóa này không phải là một sản phẩm mới của thế kỷ 21.
Lịch sử hình thành từ năm 1956
Thuật ngữ “Parasocial interaction” lần đầu tiên được hai nhà nghiên cứu tâm lý học Donald Horton và R. Richard Wohl đưa ra vào năm 1956. Ở thời điểm đó, khái niệm này được dùng để giải thích lý do tại sao khán giả xem tivi và nghe đài radio lại nảy sinh cảm giác thân thiết với những người dẫn chương trình tin tức hoặc diễn viên truyền hình, dù họ chỉ nhìn thấy những người này qua một chiếc hộp phát sóng.
Sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI)
Nếu như trước đây, khán giả chỉ có thể nhìn thấy người nổi tiếng qua các bộ phim điện ảnh hoặc các sự kiện lớn diễn ra vài tháng một lần, thì sự ra đời của Internet đã thay đổi mọi thứ. Các nền tảng phát sóng trực tiếp, video ngắn cho phép người xem nhìn thấy các nhân vật này hàng ngày, thậm chí hàng giờ.
Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI chatbot, người mẫu ảo) đã đẩy hiện tượng này đi xa hơn. Người dùng hiện nay có thể nhắn tin và nhận được câu trả lời lập tức từ các nhân vật AI với giọng điệu vô cùng chân thật và thấu hiểu.
Chính sự chuyển dịch từ việc hâm mộ con người thực sang việc gắn bó với cả những thực thể ảo đã phản ánh rõ nét sự thay đổi trong cách kết nối của xã hội hiện đại. Đây là lý do cốt lõi khiến Cambridge Dictionary chính thức chọn “Parasocial” là “Từ của năm 2025”.
Tại sao lại thấy thân quen với người trên mạng?
Khi nhìn thấy một người trên màn hình nhìn thẳng vào ống kính máy quay và nói chuyện bằng giọng điệu tâm tình, bộ não sẽ tự động xử lý hình ảnh này giống hệt như đang có một người ngồi đối diện và nói chuyện trực tiếp. Não bộ rất khó phân biệt rạch ròi giữa một cuộc trò chuyện thực tế và một đoạn video được quay sẵn.
Thêm vào đó, thủ thuật gọi tên người hâm mộ trên các buổi phát sóng trực tiếp càng củng cố ảo giác này. Khi một streamer đọc to tên tài khoản của một người vừa tặng quà, não bộ của người đó sẽ tiết ra Dopamine. Sự thỏa mãn ngắn hạn này kích thích họ tiếp tục theo dõi và chi tiền để được chú ý thêm nhiều lần nữa.
Đối tượng dễ hình thành mối quan hệ Parasocial
Trong môi trường mạng hiện nay, hiện tượng gắn kết một chiều không chỉ giới hạn ở giới giải trí truyền thống mà đã mở rộng ra rất nhiều nhóm đối tượng khác nhau.
- Thần tượng âm nhạc, diễn viên: Khán giả không chỉ mua vé xem ca nhạc mà còn theo dõi các chương trình thực tế để xem thần tượng ăn, ngủ và sinh hoạt ra sao.
- Streamer và Content Creator: Nhóm này thường chia sẻ trực tiếp về cuộc sống đời thường, quay không gian phòng ngủ, nhà bếp của họ. Sự mộc mạc và không kịch bản tạo ra cảm giác vô cùng gần gũi, khiến người xem thấy như đang nói chuyện với một người hàng xóm.
- Nhân vật hư cấu: Nhiều người phát triển tình cảm sâu đậm với các nhân vật không có thật, họ có thể buồn bã và khóc lóc nhiều ngày khi nhân vật đó bị tác giả cho “chết” trong kịch bản.
- Trí tuệ nhân tạo (AI): Các nhân vật ảo được lập trình để luôn lắng nghe, không bao giờ phán xét và luôn trả lời tin nhắn ngay lập tức. Điều này tạo ra một nơi trú ẩn an toàn tuyệt đối cho những người sợ hãi việc phải đối mặt với những rắc rối trong giao tiếp giữa người với người.
Các biện pháp kiểm soát và giữ an toàn
Để bảo vệ sức khỏe tài chính và tinh thần, việc nhận thức và thiết lập các rào chắn với thế giới ảo là yêu cầu bắt buộc trong thời đại số.
- Nhận thức rõ bản chất thương mại: Cần hiểu rằng, sự xuất hiện trên mạng của các cá nhân hay AI là một hình thức kinh doanh giải trí. Những câu nói ngọt ngào, những cử chỉ thân thiện là công cụ làm việc nhằm giữ chân khán giả và tạo ra lợi nhuận.
- Lập ngân sách và giới hạn thời gian: Giới hạn thời gian xem các nội dung giải trí không quá 1 đến 2 giờ mỗi ngày. Tuyệt đối không sử dụng tiền sinh hoạt phí hoặc vay mượn để tặng quà ảo. Nếu muốn chi tiêu, hãy quy định một số tiền rất nhỏ cố định mỗi tháng dành riêng cho sở thích này và không bao giờ được vượt quá mức đó.
- Chủ động xây dựng kết nối đời thực: Để giải quyết triệt để sự cô đơn, cần bước ra khỏi không gian mạng. Tham gia các câu lạc bộ thể thao, duy trì những buổi cà phê gặp gỡ bạn bè, hoặc đơn giản là dành thời gian trò chuyện, ăn cơm cùng gia đình. Một mối quan hệ có sự tương tác qua lại, có cãi vã, có thấu hiểu ngoài đời thực mới là nền tảng để xây dựng một tinh thần khỏe mạnh.
Việc một từ khóa về tâm lý học được Cambridge Dictionary vinh danh là “Từ của năm 2025” đã chứng minh mức độ ảnh hưởng sâu rộng của hiện tượng này đối với xã hội. Parasocial là cách tìm kiếm niềm vui từ một nhân vật trên mạng không có gì sai, miễn là nó được giữ ở mức độ giải trí nhất định. Chỉ khi nhận thức rõ ranh giới giữa ảo và thực, chúng ta mới không bị thao túng tâm lý, không bị vắt kiệt tài chính và duy trì được một lối sống cân bằng, vững vàng trước mọi sự thay đổi của mạng xã hội.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm về tình trạng sức khỏe của mình hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác về sức khỏe.
