Có những người mới tìm hiểu một chủ đề nhưng đã tin rằng mình nắm khá rõ, trong khi người có nhiều kinh nghiệm lại thận trọng hơn khi đưa ra kết luận. Sự chênh lệch giữa năng lực thực tế và cách tự đánh giá này được nhắc đến trong hiệu ứng Dunning-Kruger. Hiện tượng có thể xuất hiện trong học tập, công việc, giao tiếp hoặc khi tiếp nhận thông tin trên mạng.
Hiểu về hiệu ứng này không nhằm gắn nhãn người khác là “kém nhưng tự tin”. Điều quan trọng là nhận ra bất kỳ ai cũng có thể đánh giá sai khả năng của mình trong lĩnh vực chưa đủ hiểu biết, từ đó chủ động kiểm tra kết quả và tìm phản hồi trước khi quyết định.
Cố vấn chuyên môn Dược phẩm Tuệ Tĩnh, TS BS CKII Nguyễn Thị Thanh Hương – Chủ nhiệm khoa Lão Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội Trung Ương.
- Dấu hiệu chủ nghĩa khắc kỷ: Nhận biết tinh thần vững vàng
- Liệu pháp Đảo ngược thói quen (HRT) là gì?
- Brain fog hậu Covid-19: Cách phục tinh thần đơn giản
Hiệu ứng Dunning-Kruger là gì?
Hiệu ứng Dunning-Kruger là xu hướng một số người có năng lực thấp trong một lĩnh vực đánh giá khả năng của mình cao hơn thực tế. Khái niệm được biết đến rộng rãi sau nghiên cứu của Justin Kruger và David Dunning năm 1999. Trong các thử nghiệm về ngữ pháp, suy luận logic và khả năng nhận biết sự hài hước, nhóm có kết quả thấp thường ước lượng thành tích của mình cao hơn mức đạt được.
Điểm chính của hiệu ứng không nằm ở việc một người thiếu thông minh. Một cá nhân có thể giỏi trong nghề nghiệp của mình nhưng vẫn tự đánh giá sai ở lĩnh vực khác chưa có kinh nghiệm.
Muốn biết một bài làm sai, một lập luận thiếu căn cứ hoặc một kỹ năng chưa đạt, người thực hiện cần hiểu tiêu chuẩn đúng. Khi kiến thức nền còn ít, họ không chỉ dễ mắc lỗi mà còn khó nhìn thấy lỗi của chính mình. Đây là lý do sự tự tin đôi khi cao hơn năng lực thực tế.
Không nên hiểu rằng tất cả người mới học đều quá tự tin hoặc mọi người tự tin đều thiếu năng lực. Đây là một xu hướng được quan sát trong một số tình huống, không phải quy tắc để kết luận tính cách của từng người. Nghiên cứu về cách giải thích hiệu ứng này vẫn còn những tranh luận nhất định.
Vì sao người ít kinh nghiệm dễ đánh giá mình quá cao?
Sự tự tin cao hơn năng lực thực tế thường không xuất phát từ việc cố tình khoe khoang. Trong nhiều trường hợp, người trong cuộc chưa có đủ thông tin để nhìn thấy độ phức tạp của vấn đề và những tiêu chí mình còn thiếu.
Chưa hiểu đầy đủ tiêu chuẩn
Người mới thường chỉ nhìn thấy phần cơ bản hoặc kết quả dễ quan sát. Họ chưa biết các tình huống ngoại lệ, kỹ năng nền và bước kiểm tra cần thiết nên công việc trông đơn giản hơn thực tế.
Khó nhận ra sai sót của chính mình
Kiến thức dùng để làm một nhiệm vụ cũng thường là kiến thức cần để kiểm tra nhiệm vụ đó. Nếu chưa hiểu nguyên tắc, người làm khó biết mình sai ở đâu. Họ có thể thấy kết quả “có vẻ hợp lý” và dùng cảm giác này để kết luận rằng mình đã làm tốt.
Một bài viết ngắn hoặc video dễ hiểu có thể tạo cảm giác đã nắm được toàn bộ vấn đề, trong khi người xem chưa chắc nhận ra nguồn thiếu tin cậy hoặc dữ liệu đã bị chọn lọc.
Ít nhận được phản hồi rõ ràng
Khi kết quả không được đo lường hoặc không có người góp ý, việc tự đánh giá dễ dựa trên cảm giác. Những lời khen chung như “ổn rồi” chưa cho biết phần nào đạt và phần nào cần sửa. Nếu chỉ tiếp xúc với ý kiến đồng tình, sự tự tin có thể tăng dù năng lực chưa thay đổi tương ứng.
Nhầm cảm giác quen thuộc với sự hiểu biết
Nghe một thuật ngữ nhiều lần có thể tạo cảm giác quen, nhưng nhận biết khái niệm khác với khả năng giải thích và áp dụng vào tình huống mới.
Hiệu ứng Dunning-Kruger biểu hiện như nào?
Hiện tượng này có thể xuất hiện ở bất kỳ lĩnh vực nào cần kiến thức hoặc kỹ năng. Dấu hiệu dễ thấy là mức độ chắc chắn cao nhưng ít bằng chứng, khó giải thích cách làm hoặc không sẵn sàng xem xét phản hồi trái chiều.
Trong học tập, người học có thể đọc qua tài liệu và nghĩ rằng đã nhớ. Đến khi phải giải bài hoặc trình bày lại, họ mới nhận ra kiến thức chưa vững. Bài kiểm tra và câu hỏi thực hành phản ánh mức hiểu biết chính xác hơn cảm giác “đã học rồi”.
Trong công việc, người ít kinh nghiệm có thể đánh giá thấp độ khó, dự kiến thời gian quá ngắn hoặc bỏ qua rủi ro. Người có kinh nghiệm thường đặt thêm câu hỏi vì đã gặp nhiều tình huống phát sinh.
Trên mạng xã hội, người dùng đôi khi đưa ra kết luận chắc chắn về sức khỏe, tài chính hoặc khoa học chỉ sau vài nội dung ngắn. Kinh nghiệm cá nhân không thay thế được bằng chứng và kiến thức chuyên môn.
Trong giao tiếp, một người có thể nghĩ mình lắng nghe tốt nhưng thường xuyên ngắt lời. Nếu chỉ dựa vào ý định mà không xem phản hồi thực tế, việc tự đánh giá sẽ thiếu chính xác.
Những cách hiểu sai về hiệu ứng Dunning-Kruger
Thuật ngữ này thường bị dùng như một câu chê bai, khiến ý nghĩa ban đầu bị đơn giản hóa. Một số điểm cần làm rõ để tránh áp dụng sai.
- Tự tin không đồng nghĩa với thiếu năng lực: Người có năng lực tốt hoàn toàn có thể tự tin nếu sự tự tin dựa trên kinh nghiệm, kết quả và phản hồi rõ ràng. Điều cần xem xét là niềm tin có phù hợp với bằng chứng hay không.
- Người có kết quả thấp không nhất thiết nghĩ mình đứng đầu: Nghiên cứu ban đầu cho thấy họ thường đánh giá cao hơn kết quả thực tế, nhưng không có nghĩa luôn cho rằng mình giỏi nhất. Câu nói “càng kém càng tự tin” là cách rút gọn thiếu chính xác.
- Đây không phải bệnh: Hiệu ứng Dunning-Kruger có thể xuất hiện ở nhiều người trong những lĩnh vực khác nhau. Khi được học thêm, thực hành và nhận phản hồi cụ thể, khả năng tự đánh giá có thể chính xác hơn.
- Không nên dùng để bác bỏ bất đồng: Quan điểm khác nhau không tự động chứng minh một người đang chịu ảnh hưởng của hiệu ứng này. Muốn đánh giá một nhận định, cần xem nguồn thông tin, bằng chứng và cách lập luận.
Cách tự đánh giá năng lực chính xác hơn
Không ai tự nhìn nhận hoàn toàn chính xác trong mọi tình huống, nhưng một số cách sau giúp giảm khoảng cách giữa cảm nhận và năng lực thực tế.
- Kiểm tra bằng hành động: Thay vì chỉ hỏi mình đã hiểu chưa, hãy thử giải thích lại bằng lời đơn giản, làm bài tập hoặc áp dụng vào tình huống mới. Nếu chưa thể trình bày rõ hoặc kết quả còn nhiều lỗi, đó là dấu hiệu cần học thêm.
- Tìm phản hồi có tiêu chí: Phản hồi hữu ích cần chỉ ra điểm nào đã đạt, điểm nào chưa đạt và tiêu chuẩn cần hướng tới. Nên ưu tiên góp ý từ người có chuyên môn phù hợp thay vì chỉ tìm người đồng tình.
- Dùng dữ liệu và kết quả thực tế: Trong học tập và công việc, nên dựa vào bài kiểm tra, chỉ số, yêu cầu công việc hoặc quy trình chuyên môn. Các tiêu chí bên ngoài giúp hạn chế việc tự đánh giá theo tâm trạng.
- Giữ mức độ chắc chắn phù hợp: Khi thông tin chưa đầy đủ, có thể thừa nhận “tôi chưa chắc ở điểm này” hoặc “cần kiểm tra thêm”. Việc nhận ra giới hạn không làm giảm giá trị của người nói mà giúp giảm rủi ro khi quyết định.
- Tiếp tục học dù đã có kinh nghiệm: Kinh nghiệm không bảo đảm một người luôn đúng. Cập nhật kiến thức và sẵn sàng sửa đổi vẫn cần thiết ở mọi mức độ chuyên môn.
Hiệu ứng Dunning-Kruger cho thấy sự tự tin và năng lực thực tế không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Khi kiến thức còn hạn chế, một người có thể chưa nhìn thấy những điều mình chưa biết nên dễ đánh giá khả năng cao hơn thực tế. Đây là hạn chế nhận thức có thể xảy ra với bất kỳ ai, không phải nhãn để chế giễu người khác.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm về tình trạng sức khỏe hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
